Depresja reaktywna. Zaburzenia adaptacyjne depresyjne.

DEPRESJA REAKTYWNA

Zespoły depresyjne uwarunkowane czynnikami reaktywnymi tworzą grupę zaburzeń, których etiologia związana jest głównie z wpływami środowiskowymi. Opisywane są one czasami jako depresja egzogenna lub depresja nerwicowa, choć nazwy te nie wydają się zbyt precyzyjne.

Zdecydowanie bardziej adekwatnym określeniem jest uznanie tego stanu za rodzaj adaptacji do jakiegoś kryzysu życiowego – dlatego też w stawiamy początkowo rozpoznanie zaburzeń adaptacyjnych depresyjnych.

Wystąpienie epizodu depresji o charakterze reaktywnym jest związane doświadczeniem przez pacjenta sytuacji emocjonalnie trudnej, czasami traumatycznej, prawie zawsze przeżywanej jako źródło znaczącego stresu psychicznego.

Zazwyczaj są to sytuacje związane z jakąś stratą – śmiercią bliskich osób, rozwodem czy poważnym konfliktem w rodzinie, porzuceniem przez bliską osobę, ciężką chorobą i utratą zdrowia, utratą pracy i bezrobociem, poważnymi stratami materialnymi czy stratą statusu i władzy. Czasami powody ujawnienia się depresji reaktywnej mogą być niezrozumiałe dla otoczenia bo wiążą się stratami ważnymi personalnie dla pacjenta np. z utratą urody, ukochanego zwierzęcia, różnego typu dóbr.

Kolejnym czynnikiem mogącym wywoływać ujawnienie się reaktywnych objawów depresyjnych są inne trudne psychologicznie sytuacje – przeciążenie pracą, nowe obowiązki (zarówno zawodowe jak i życiowe np. urodzenie dziecka), napięcia w relacjach z znaczącymi ludźmi, wyjazd z domu rodzinnego, nadmierne oczekiwania wobec pacjenta (np. pracodawcy), niepowodzenia w pracy zawodowej, problemy prawne, długoterminowe trudności finansowe.

Przebieg depresji reaktywnej jest zazwyczaj nieco łagodniejszy niż depresji endogennej aczkolwiek w pewnych szczególnie niekorzystnych sytuacjach objawy mogą się zasadniczo nasilać. Dzieje się tak wtedy, gdy czynniki zewnętrzne będące źródłem problemów nie ustępują a pacjent nie jest w stanie skorzystać z profesjonalnej pomocy zewnętrznej. Pojawia się wówczas uczucie zakleszczenia, braku możliwości wyboru, bycia poddanym silnej presji, braku perspektyw. W takowych sytuacjach mogą pojawiać się bardzo niebezpieczne reakcje psychiczne – zachowania ucieczkowe, autoagresywne czy wręcz suicydalne.

W objawach dominuje obniżenie nastroju lub chwiejność nastroju, czasami płaczliwość, niepokój, drażliwość, lęk, spadek chęci do działania, niezdolność do odczuwania przyjemności, pogorszenie jakości snu. Nasilenie objawów jest różne, zazwyczaj nie ma typowego dla depresji endogennej dobowego rozkładu samopoczucie (złe rano, poprawa w ciągu dnia i dobre wieczorem), dostrzegalne jest są za to pewne wahania nastroju zależne od zmian w sytuacji życiowej pacjenta (też inaczej niż w depresji endogennej).

Nasilenie objawów w depresji reaktywnej jest zazwyczaj mniej nasilone niż w przebiegu depresji endogennej, również czas jej trwania bywa stosunkowo krótki. Oczywiście zależy to w dużej mierze od charakteru czynników ją wywołujących – ustąpienie kryzysu albo adaptacja pacjenta do nowych warunków życiowych (np. utraty statusu, porażki finansowej czy rozpadu związku ) zazwyczaj zmniejsza zasadniczo nasilenie reaktywnych objawów depresyjnych. Jeśli objawy depresji reaktywnej zaczynają się przedłużać powinniśmy rozważać zmianę rozpoznania albo w kierunku zaburzeń afektywnych na tle endogennym albo depresji związanej z załamaniem struktury osobowościowej.

Szczególną postacią depresji reaktywnej jest tzw. żałoba złożona albo traumatyczna, która możemy rozpoznać, gdy utrata osoby bliskiej związana była jakimś wydarzeniem gwałtownym (wypadkiem, morderstwem, wojną). Nakładają się wówczas objawy depresyjne i typowe dla zaburzeń potraumatycznych.

Leczenie zespołów depresyjnych uwarunkowanych czynnikami reaktywnymi ma na celu uzyskanie stosunkowo szybkiej stabilizacji samopoczucia. Inaczej niż w innych typach depresji (endogennej lub związanej z załamaniem osobowości) w takowej sytuacji możemy podjąć próbę leczenia stricte objawowego.

Kluczowym elementem jest tutaj ocena znaczenia czynnika reaktywnego – tego na ile skala wydarzenia z jakim mierzy się pacjent może być realnym powodem wystąpienia depresji. Pozwoli nam to wykluczyć inne niż reaktywne powody wystąpienia epizodu depresyjnego (endogenne, osobowościowe, somatyczne) w wdrożyć leczenie objawowe.

Następnym krokiem naszego postępowania terapeutycznego jest dokonanie oceniamy jaki rodzaj leczenia jest niezbędny pacjentowi. Musimy zdecydować czy nasilenie objawów jest na tyle duże, że niezbędnym będzie podjęcie krótkoterminowego leczenia farmakoterapeutycznego (przy użyciu leków przeciwdepresyjnych – to jakie zostaną użyte zależy od spektrum objawów ujawnianych przez pacjenta). Leczenie farmakoterapeutyczne ma na celu zmniejszenie lub całkowite ustąpienie szczególnie dotkliwych objawów depresyjnych – intensywnego, obezwładniającego smutku, silnego niepokoju, drażliwości, pogorszenia jakości snu.

Kolejnym obszarem oddziaływań będzie kliniczna interwencja psychologiczna mająca charakter krótkoterminowej psychoterapii wspierającej. Celem takiej interwencji psychologicznej jest udzielenie pomocy pacjentowi w znalezieniu bardziej adekwatnego podejścia do trudnej sytuacji życiowej w jakiej się znalazł, wsparcie go w poradzeniu sobie z doświadczoną stratą oraz próbie znalezienia korzystnego, rozwiązania ujawnionych problemów życiowych. W efekcie tego zmniejszenie przeciążenia emocjonalnego, które odpowiedzialne jest za wystąpienie objawów depresyjnych i stopniową stabilizację stanu psychicznego.

Prowadzone w sposób intensywny i adekwatny do potrzeb pacjenta oddziaływania lekarskie (farmakoterapia) i psychologiczne (krótkoterminowa psychoterapia wspierająca) powinny doprowadzić do pełnej stabilizacji samopoczucia pacjenta i jego powrotu do normalnego, dobrego funkcjonowania życiowego.