Psychoterapia poznawczo-behawioralna

Start /  Menu Główne /  Psychoterapia / 

Podejście poznawczo-behawioralne (CBT czyli Cognitive-behaviour therapy  jest jednym z trzech dominujących nurtów (obok psychodynamicznego i systemowego) we współczesnej psychoterapii klinicznej.

Wywodzi się ono z czterech teorii uczenia się – warunkowania klasycznego (uczenie skojarzeniowe), warunkowania instrumentalnego (poprzez wpływ środowiska na kształtowanie się zachowań), uczenia się poprzez obserwację oraz uczenia się kognitywistycznego (uwzględniającego wpływ procesów myślowych na wzorce zachowania i przeżywania). Zostały one połączone w zintegrowane podejście kliniczne pozwalające w sposób efektywny pomagać pacjentom ze zróżnicowanymi problemami zdrowotnymi.

Terapia CBT ma na celu zmianę sposobu myślenia, spostrzegania i oceny rzeczywistości wewnętrznej i zewnętrznej pacjenta oraz jego podstawowych schematów zachowania, co ma prowadzić do znaczącej poprawy samopoczucia pacjenta.

U podstaw psychoterapii poznawczo-behawioralnej leży założenie, że poprzez zmianę dezadaptacyjnego (błędnego, rodzącego cierpienie) sposobu myślenia można uzyskać zmianę nastroju i zachowania. Terapeuta stosuje techniki CBT, aby pomóc pacjentowi zweryfikować własne wzorce myślenia i własne przekonania oraz zastąpić „błędy w myśleniu” bardziej realistycznymi i efektywnymi myślami, redukując w rezultacie dyskomfort i ograniczając samoograniczające zachowania. Terapia poznawczo-behawioralna pozwala zastąpić niesprawdzające się sposoby radzenia sobie, myślenia, odczuwania i zachowania się bardziej użytecznymi, mniej dysfunkcjonalnymi. CBT zakłada, że „posiadane” sposoby reagowania myślami, uczuciami i zachowaniami zostały wyuczone w toku rozwoju jednostki, a w związku z tym możliwe jest oduczenie się ich (w sprzyjających okolicznościach) lub nauczenie się nowych sposobów funkcjonowania. Mówiąc prościej, każdy może się nauczyć myśleć o sobie, świecie, innych ludziach w sposób bardziej sprzyjający jego dobremu codziennemu funkcjonowaniu.

Terapeuta poznawczo-behawioralny posługuje się w pracy z klientem/pacjentem różnymi technikami CBT, do których należą między innymi:

  • dialog sokratejski – metoda polegająca na umiejętnym zadawaniu pytań przez terapeutę, w sposób umożliwiający pacjentowi samodzielne zidentyfikowanie błędów lub zafałszowań we własnym myśleniu. Poprzez samo umiejętne zadawanie pytań psychoterapeuta pozwala odkryć pacjentom błędy logiczne w ich własnym rozumowaniu, a potem je zmodyfikować;
  • zapis myśli – metoda polegająca na rozwinięciu umiejętności bardziej uważnego, świadomego i zdystansowanego przyglądania się własnym myślom w celu samodzielnego identyfikowania błędów i zniekształceń w ich treści. Uwzględnia systematyczne spisywanie myśli w określony sposób oraz ich ustrukturowaną analizę, jak również powiązanie ich z dysfunkcjonalnymi stanami emocjonalnymi;
  • zadania domowe – pomagają w sposób empiryczny (doświadczalny) badać i weryfikować posiadane przekonania. Zadania pomagają także utrwalać i rozwijać nowe umiejętności i sposoby radzenia sobie, czasami wspierają oddziaływania prowadzone na sesjach terapeutycznych (np. systematyczną desensytyzację);
  • ekspozycja – w przypadku zaburzeń lękowych, ekspozycja oznacza świadome, planowane i celowe narażenie się na obiekt lęku (np. pająka, uczucie duszności, przebywanie w zamkniętym pomieszczeniu), by oduczyć się lękowej reakcji, oswoić lęk i nauczyć się reagować w bardziej adaptacyjny sposób. Ekspozycja może przyjąć formę tzw.
  • systematyczna desensytyzacja – stopniowego, kontrolowanego oswajania lękotwórczego obiektu przy użyciu metod ekspozycyjnych łączonych z jednoczesnym zastosowaniem metod relaksacyjnych;
  • przeformułowanie poznawcze – polega na stopniowym zastępowaniu niefunkcjonalnych przekonań bardziej adekwatnymi i służącymi danej osobie. Celem jest trwała modyfikacja sposobu myślenia i przeżywania. Narzędziami używanymi do przeformułowania poznawczego mogą być: dialog sokratejski, ekspozycja systematyczna desensytyzają lub inny eksperyment behawioralny.

W odróżnieniu do psychoterapii psychodynamicznej terapia CBT skupia się w większym stopniu na aktualnych, bieżących doświadczeniach pacjenta w mniejszym zaś stopniu na poszukiwaniu źródeł jego objawów. Sprawia to, że jest ona bardzo efektywna w uzyskiwaniu poprawy objawowej – redukcji dyskomfortu odczuwanego przez pacjenta, poprawie jego funkcjonowania społecznego czy ograniczeniu szkodliwych nawyków życiowych. Mniej jednak jest efektywna w oddziaływaniach, których celem byłaby bardziej trwała i dogłębna modyfikacja dysfunkcjonalnych wzorców emocjonalnych, poznawczych czy relacyjnych.

Tak postawione założenia pozwala jednak określić obszary, w których użycie technik poznawczo-behawioralnych jest nie tylko zasadne, ale wręcz niezbędne do uzyskania poprawy stanu zdrowia pacjentów.

Należą do nich:

  1. Leczenie uzależnień – zarówno od alkoholu i innych środków psychoaktywnych jak i uzależnień behawioralnych (od hazardu, seksu, gier komputerowych, pracy i innych).

Oddziaływania poznawczo-behawioralne są stosowane na każdym etapie leczenia uzależnień od alkoholu i innych środków psychoaktywnych oraz na początkowym etapie leczenia uzależnień behawioralnych (dalszy etap leczenia w tym wypadku wymaga zazwyczaj pogłębionej pracy psychoterapeutycznej prowadzonej w nurcie psychodynamicznym).

Leczenie prowadzone jest zazwyczaj w formie psychoterapii grupowej realizowanej w ramach jasno zdefiniowanego programu terapeutycznego.

  1. Leczenie zespołów objawowych pojawiających się u członków rodzin osób uzależnionych – zespołu współuzależnienia, syndromu DDA (Dorosłego Dziecka Alkoholika), syndromu DDD (Dorosłego Dziecka Z rodziny Dysfunkcjonalnej).

Oddziaływania poznawczo-behawioralne są na początkowym etapie leczenia (dalszy etap leczenia w tym wypadku wymaga zazwyczaj pogłębionej pracy psychoterapeutycznej prowadzonej w nurcie psychodynamicznym).

Leczenie prowadzone jest zazwyczaj w formie psychoterapii grupowej realizowanej w ramach jasno zdefiniowanego programu terapeutycznego.

  1. Leczenie zaburzeń stresowych pourazowych będących następstwem doświadczenia sytuacji skrajnie traumatycznej – zespołu stresu pourazowego, ostrej reakcji na stres oraz zaburzeń adaptacyjnych.

Oddziaływania poznawczo-behawioralne są stosowane na początkowym etapie leczenia, zazwyczaj w skojarzeniu z farmakoterapią, jedynie w wypadku niepowodzenia takowej metody leczenia dalszym etapem jest podjęcie pogłębionej pracy psychoterapeutycznej prowadzonej w nurcie psychodynamicznym.

Leczenie prowadzone jest zazwyczaj w formie psychoterapii indywidualnej, krótkoterminowej (od 3 do 10 sesji psychoterapeutycznych) realizowanej w ramach jasno zdefiniowanego programu terapeutycznego. Przewagą mają tu oddziaływania stricte behawioralne – ekspozycja wraz z następczą relaksacją.

  1. Leczenie objawowe zaburzeń depresyjnych oraz lękowych (zwłaszcza zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych oraz fobii specyficznych).

Oddziaływania poznawczo-behawioralne są stosowane na każdym etapie leczenia, zazwyczaj w skojarzeniu z farmakoterapią, pamiętać jednak należy, że w takim wypadku psychoterapia poznawczo-behawioralna skoncentrowana będzie głównie na usunięciu lub znaczącym ograniczeniu objawów chorobowych (leczenie objawowe). W wypadku niepowodzenia takowej metody leczenia dalszy etapem będzie podjęcie pogłębionej pracy psychoterapeutycznej prowadzonej w nurcie psychodynamicznym.

Metoda ta wydaje się być bardziej efektywna wobec zaburzeń depresyjnych, których podłoże jest uwarunkowane czynnikami konstytucjonalnymi (zaburzenia depresyjne nawracające, zaburzenia depresyjne w przebiegu choroby afektywnej dwubiegunowej). Oddziaływania poznawczo-behawioralne są wówczas zawsze stosowane wraz z leczeniem farmakologicznym jako kluczowym elementem terapii.

Leczenie prowadzone jest zazwyczaj w formie psychoterapii indywidualnej, krótkoterminowej (od 10 do 20 sesji psychoterapeutycznych) realizowanej w ramach jasno stosunkowo elastycznego programu terapeutycznego. Stosowane są zarówno interwencję poznawcze jak i różnorodne oddziaływania behawioralne (ekspozycja, systematyczna desensytyzacja, nauka technik relaksacyjnych).

  1. Treningi umiejętności psychologicznych.

Treningi to forma nabywania ważnych umiejętności psychologicznych w warunkach małej grupy prowadzonej przez profesjonalnych trenerów. Należy jednak pamiętać, że chociaż treningi umiejętności psychologicznych korzystają z doświadczeń psychoterapii poznawczo-behawioralnej, to nie są one procedurą leczniczą sensu stricte.

Pozwalają one na poprawę umiejętności psychologicznych, takich jak komunikacja z innymi, budowanie zaufania, nawiązywanie bliższych relacji czy wyrażanie własnego zdania. Szczególnie polecane są one osobom z pewnymi deficytami interpersonalnymi (nadmierna nieśmiałość, skłonność do nadmiernej uległości wobec innych ludzi i szereg innych) oraz z trudnościami w relacjach społecznych.

Mogą one również stanowić wsparcie dla osób podejmujących leczenie farmakologiczne z powodu poważniejszych problemów zdrowotnych (np. depresji, fobii społecznej, agorafobii). W takim jednak wypadku decyzja o zgłoszeniu się na któryś z treningów umiejętności psychologicznych wymaga konsultacji z prowadzącym lekarzem psychiatrą.

MT